مثالهای عملی از اجرای ACT
سناریو ۱:
فرد در تماس با خط ۱۲۳
- وضعیت: فرد ۲۵ ساله میگوید: «دیگه نمیخوام زنده باشم، همهچیز بیفایده است.»
- ارزیابی (C-SSRS): افکار خودکشی غیرفعال و عمومی (امتیاز ۲، خطر پایین تا متوسط).
- ACT در عمل:
- پذیرش: مشاور: «بیا این حس ناامیدی رو یه لحظه بپذیریم. میتونی بهش اجازه بدی باشه، بدون اینکه باهاش بجنگی؟»
- ذهنآگاهی: «حالا بیایم روی تنفست تمرکز کنیم. حس کن هوا چطور وارد بینیات میشه.» (۳ چرخه تنفس ۴-۴-۶)
- جداسازی شناختی: «فکر ‘همهچیز بیفایده است’ رو مثل یه جمله روی یه کاغذ تصور کن. میتونی بهش بگی: تو فقط یه فکری؟»
- ارزشها: «چه چیزی تو زندگی برات مهمه؟» فرد: «سگم.» مشاور: «عالیه! سگت بهت نیاز داره. میتونی یه کار کوچیک براش انجام بدی؟»
- اقدام متعهدانه: فرد با سگش بازی میکند و حس میکند کمی امیدوارتر است.
- نتیجه: «شدت افکار خودکشی از ۸ به ۵ کاهش یافت. فرد برنامه ایمنی تنظیم کرد و با خط ۱۲۳ قرار پیگیری گذاشت.»
سناریو ۲:
فرد در جلسات درمانی
- وضعیت: فرد ۳۵ ساله با افسردگی شدید و افکار خودکشی مزمن.
- ACT در عمل:
- پذیرش: مشاور کاربرگ «فضای باز» را اجرا میکند: «افکار خودکشیات رو مثل ابرهایی تو آسمون ذهنت تصور کن. میتونی بهشون نگاه کنی، ولی لازم نیست بهشون بچسبی.»
- جداسازی شناختی: فرد فکر «من بیارزشم» را با صدای خندهدار تکرار میکند تا اثرش کم شود.
- خود بهعنوان زمینه: مشاور: «تو بیش از این فکری. تو کسی هستی که خانواده داره، نقاشی میکنه، و برای دیگران ارزشمنده.»
- ارزشها: فرد ارزش «خلاقیت» را شناسایی میکند. مشاور: «بیا یه نقاشی کوچیک بکشی، حتی اگه ساده باشه.»
- اقدام متعهدانه: فرد هر روز ۱۰ دقیقه نقاشی میکند و حس میکند زندگیاش معنادارتر شده.
- نتیجه: «فرد پس از ۶ جلسه ACT، شدت افکار خودکشی از ۷ به ۳ کاهش یافت و به فعالیتهای خلاقانه ادامه داد.»
ابزارهای موردنیاز
- کاربرگهای ACT: کاربرگهای شناسایی ارزشها، پذیرش، و ذهنآگاهی (قابل دانلود از وبسایتهایی مانند Behavioral Tech یا ACT Mindfully).
- دفترچه یا اپلیکیشن یادداشت: برای ثبت ارزشها، افکار، و اقدامات متعهدانه.
- منابع ذهنآگاهی: اپلیکیشنهایی مانند Calm، Headspace، یا فایلهای صوتی ذهنآگاهی فارسی.
- فضای آرام: برای جلسات حضوری یا تمرین خود-یاری.
- خطوط بحران: شمارههای ۱۲۳ (اورژانس اجتماعی) و ۱۴۸۰ (مشاوره بهزیستی) برای مداخلات فوری.
نکات عملی
1. تمرین منظم:
- تکنیکهای پذیرش و ذهنآگاهی را روزانه (حتی بدون بحران) تمرین کنید (مثلاً ۵ دقیقه ذهنآگاهی صبحگاهی).
- ارزشها را هفتگی مرور کنید و اقدامات متعهدانه جدید تنظیم کنید.
2. ادغام با برنامه ایمنی:
- نشانههای هشدار: «احساس ناامیدی، فکر به مرگ.»
- استراتژیهای ACT:
1. پذیرش: «افکار خودکشیام رو مثل ابرها میبینم و باهاشون نمیجنگم.»
2. ذهنآگاهی: «تمرین ۵-۴-۳-۲-۱ انجام میدم.»
3. ارزشها: «یادم میافتد که دوستم برام مهمه و بهش زنگ میزنم.»
- افراد حامی: «مادرم (شماره)، خط ۱۲۳.»
3. دسترسی در ایران:
- خط ۱۲۳ و ۱۴۸۰: برای مداخلات فوری و تأیید احساسات.
- مراکز مشاوره: کلینیکهای بهزیستی و روانشناسان خصوصی برای جلسات ACT.
- منابع آنلاین: وبسایت ACT Mindfully و کانالهای تلگرامی روانشناسی برای آموزشهای فارسی.
4. آموزش مداخلهگران:
- روانشناسان و مشاوران میتوانند دورههای ACT را از منابع معتبر (مانند Behavioral Tech یا ACBS) بگذرانند.
- کارگاههای آنلاین رایگان برای یادگیری تکنیکهای ACT در دسترس است.
5. فوریتهای پزشکی:
- اگر خطر خودکشی قریبالوقوع است (مانند برنامه مشخص یا اقدام اخیر)، فوراً با اورژانس (۱۱۵) یا خط ۱۲۳ تماس بگیرید.
سناریو:
فردی ۳۰ ساله در تماس با خط ۱۲۳ میگوید: «حس میکنم زندگیام بیارزشه و میخوام تمومش کنم.»
مراحل اجرا:
1. ارزیابی خطر (C-SSRS):
- پاسخها: افکار خودکشی عمومی بدون برنامه مشخص (امتیاز ۲، خطر پایین تا متوسط).
2. ایجاد ارتباط درمانی:
- مشاور: «میفهمم که الان خیلی حس بیارزشی و ناامیدی داری. این حس خیلی سنگینه. من اینجام که باهم حرف بزنیم.»
3. پذیرش و ذهنآگاهی:
- مشاور: «بیا یه لحظه این فکر ‘زندگی بیارزشه’ رو مثل یه ابر تو آسمون ذهنت تصور کن. میتونی بهش نگاه کنی بدون اینکه باهاش بجنگی؟»
- فرد: «خب، سعی میکنم. حس میکنم یه کم سبکتر شدم.»
- ذهنآگاهی: «حالا بیایم ۳ چرخه تنفس عمیق کنیم. حس کن هوا چطور وارد ریههات میشه.»
4. جداسازی شناختی:
- مشاور: «این فکر ‘بیارزش’ رو تصور کن که روی یه تابلو نوشته شده. میتونی بگی: تو فقط یه فکری، نه حقیقت؟»
- فرد فکر را با صدای خندهدار تکرار میکند و میخندد: «عجب فکر احمقانهای!»
5. شناسایی ارزشها:
- مشاور: «چه چیزی تو زندگی برات مهمه؟ حتی یه چیز کوچیک.» فرد: «بچهام. اون به من نیاز داره.»
- تأیید: «اینکه بچهات برات اینقدر مهمه، نشون میده قلب بزرگی داری.»
6. اقدام متعهدانه:
- مشاور: «بیا یه کار کوچیک برای بچهات انجام بدیم. شاید بتونی براش یه یادداشت بنویسی یا باهاش بازی کنی.»
- فرد: «فکر خوبیه. امشب باهاش بازی میکنم.»
7. ادغام در برنامه ایمنی:
- نشانههای هشدار: «احساس بیارزشی، فکر به مرگ.»
- استراتژیها:
1. پذیرش: «افکار خودکشیام رو مثل ابر میبینم و باهاشون نمیجنگم.»
2. ذهنآگاهی: «تمرین تنفس آرام انجام میدم.»
3. ارزشها: «یادم میافتد که بچهام برام مهمه و باهاش تماس میگیرم.»
- افراد حامی: «مادرم (شماره)، خط ۱۲۳.»
8. ارجاع:
- مشاور: «عالی بود که این قدمها رو برداشتیم. بیایم یه قرار بذاریم که با یه روانشناس ACT کار کنی.»
نتیجه: «فرد حس کرد کمی امیدوارتره (شدت افکار از ۸ به ۴) و با بچهاش بازی کرد. با خط ۱۲۳ قرار پیگیری گذاشت.»