درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) در پیشگیری از خودکشی
ACT یک رویکرد رواندرمانی مبتنی بر شواهد است که در دسته درمانهای موج سوم شناختی-رفتاری قرار میگیرد. این روش توسط استیون هیز در دهه ۱۹۸۰ توسعه یافت و بر پذیرش احساسات و افکار دشوار، تمرکز بر لحظه حال، و حرکت به سمت ارزشهای شخصی تأکید دارد. ACT از شش فرآیند اصلی تشکیل شده است که به افراد کمک میکند تا با افکار و احساسات منفی (مانند افکار خودکشی) به شیوهای انعطافپذیرتر برخورد کنند و زندگی معنادارتری را دنبال کنند.
چگونه ACT به پیشگیری از خودکشی کمک میکند؟
- پذیرش افکار خودکشی بدون قضاوت: ACT به افراد میآموزد که افکار خودکشی را بهعنوان بخشی از تجربه انسانی بپذیرند، بدون اینکه با آنها مبارزه کنند یا اجازه دهند این افکار رفتارشان را کنترل کنند.
- کاهش نشخوار فکری: با تمرکز بر لحظه حال و جداسازی خود از افکار منفی (Defusion)، شدت افکار خودکشی کاهش مییابد.
- تقویت معنای زندگی: ACT افراد را تشویق میکند تا ارزشهای شخصی خود (مانند خانواده، خلاقیت، یا کمک به دیگران) را شناسایی کنند و اقداماتی در راستای این ارزشها انجام دهند، که حس امید و هدفمندی را افزایش میدهد.
- مدیریت بحرانهای عاطفی: با استفاده از تکنیکهای پذیرش و ذهنآگاهی، افراد میتوانند در لحظات بحرانی آرامش خود را حفظ کنند و از اقدامات تکانشی جلوگیری کنند.
- تقویت انعطافپذیری روانشناختی: ACT انعطافپذیری در برابر استرس و احساسات دشوار را افزایش میدهد، که یک عامل محافظتی در برابر خودکشی است.
ACT بهویژه برای افرادی که با افسردگی، اضطراب، اختلال شخصیت مرزی، یا افکار خودکشی مزمن مواجه هستند، مؤثر است.
شش فرآیند اصلی ACT و کاربرد در پیشگیری از خودکشی
ACT بر شش فرآیند اصلی استوار است که در پیشگیری از خودکشی بهصورت یکپارچه عمل میکنند. هر فرآیند با توضیح، مثال، و کاربرد در خودکشی شرح داده میشود.
1. پذیرش (Acceptance):
- تعریف: پذیرش فعال و آگاهانه افکار و احساسات دشوار (مانند افکار خودکشی) بدون تلاش برای سرکوب یا تغییر آنها.
- کاربرد در خودکشی: به جای مبارزه با افکار خودکشی (مثلاً «نباید اینطور فکر کنم»)، فرد میآموزد که این افکار را بهعنوان بخشی از تجربه انسانی بپذیرد: «این فقط یه فکره، و من میتونم بذارم باشه بدون اینکه بهش عمل کنم.»
- مثال عملی: فردی با افکار خودکشی میگوید: «حس میکنم بیارزشم.» در ACT، مشاور میگوید: «بیا این حس رو بپذیریم بدون اینکه باهاش بجنگیم. میتونی به این فکر اجازه بدی باشه، ولی به جای عمل کردن بهش، یه کار کوچیک برای خودت انجام بدی؟»
- تمرین: «تمرین فضای باز» - فرد تصور میکند ذهنش مانند آسمان است و افکار خودکشی مانند ابرهایی هستند که میآیند و میروند.
2. جداسازی شناختی (Cognitive Defusion):
- تعریف: کاهش تأثیر افکار منفی با مشاهده آنها بهعنوان کلمات یا تصاویر ذهنی، نه حقایق عینی.
- کاربرد در خودکشی: افکار خودکشی (مانند «من بیارزشم») بهعنوان واقعیتی قطعی دیده نمیشوند، بلکه بهعنوان محصول ذهن شناسایی میشوند.
- مثال عملی: فرد فکر میکند: «زندگی ارزش ادامه دادن نداره.» مشاور میگوید: «بیا این فکر رو مثل یه جمله روی یه تابلو تصور کن. میتونی بهش بگی: تو فقط یه فکری، نه حقیقت؟» فرد سپس فکر را با صدای خندهدار تکرار میکند تا اثرش کم شود.
- تمرین: «تکرار کلمه» - فکر منفی (مثلاً «بیارزش») را ۳۰ ثانیه با صدای بلند تکرار کنید تا بهعنوان یک کلمه بیمعنی به نظر بیاید.
3. حضور در لحظه حال (Present Moment Awareness):
- تعریف: تمرکز آگاهانه بر اینجا و اکنون با استفاده از تکنیکهای ذهنآگاهی.
- کاربرد در خودکشی: با تمرکز بر لحظه حال، نشخوار فکری درباره گذشته یا نگرانی از آینده کاهش مییابد، که شدت افکار خودکشی را کم میکند.
- مثال عملی: در لحظه بحران، فرد میگوید: «دیگه نمیتونم ادامه بدم.» مشاور میگوید: «بیا یه لحظه روی تنفست تمرکز کنیم. حس کن هوا چطور وارد بینیات میشه.» این کار ذهن را از افکار خودکشی دور میکند.
- تمرین: تکنیک ۵-۴-۳-۲-۱ (۵ چیز که میبینی، ۴ چیز که لمس میکنی، و غیره) برای اتصال به لحظه حال.
4. خود بهعنوان زمینه (Self-as-Context):
- تعریف: مشاهده خود بهعنوان یک موجود گستردهتر از افکار و احساسات (مانند «من بیش از افکارم هستم»).
- کاربرد در خودکشی: فرد میآموزد که افکار خودکشی هویت او را تعریف نمیکنند، که این امر حس شرم و انزوا را کاهش میدهد.
- مثال عملی: فرد میگوید: «من یه شکستخوردهام.» مشاور میگوید: «تو بیش از این فکری. تو کسی هستی که داره تلاش میکنه، دوست داره، و تجربههای زیادی داره. میتونی یه بخش از خودت رو که دوست داری بگی؟»
- تمرین: «تمرین شطرنج» - تصور کنید ذهن شما یک صفحه شطرنج است و افکار مثبت و منفی مهرهها هستند. شما صفحه هستید، نه مهرهها.
5. ارزشها (Values):
- تعریف: شناسایی و دنبال کردن ارزشهای شخصی که به زندگی معنا میدهند (مانند خانواده، خلاقیت، یا کمک به دیگران).
- کاربرد در خودکشی: تمرکز بر ارزشها به فرد دلایلی برای زندگی میدهد و حس هدفمندی را تقویت میکند.
- مثال عملی: فرد میگوید: «زندگیام بیمعنیه.» مشاور میپرسد: «چه چیزی تو زندگی برات ارزشمنده؟» فرد پاسخ میدهد: «سگم.» مشاور: «عالیه! بیایم یه کار کوچیک برای سگت انجام بدیم، مثل بازی باهاش.» این کار حس معنا را تقویت میکند.
- تمرین: نوشتن ۳-۵ ارزش مهم (مانند «خانواده»، «یادگیری») و برنامهریزی اقدامات کوچک مرتبط با آنها.
6. اقدام متعهدانه (Committed Action):
- تعریف: انجام اقدامات مشخص و هدفمند در راستای ارزشها، حتی در حضور افکار و احساسات دشوار.
- کاربرد در خودکشی: فرد تشویق میشود تا گامهای کوچک در راستای ارزشهایش بردارد، که حس کنترل و امید را افزایش میدهد.
- مثال عملی: فرد ارزش «خانواده» را شناسایی کرده است. مشاور میگوید: «بیا یه پیام به مادرت بفرست و بگو چقدر برات مهمه.» این اقدام کوچک حس ارتباط را تقویت میکند.
- تمرین: تنظیم «هدفهای SMART» (مشخص، قابلاندازهگیری، قابلدستیابی، مرتبط، و محدود به زمان) برای اقدامات ارزشمحور.
مراحل اجرای ACT در پیشگیری از خودکشی
ACT معمولاً در جلسات درمانی (حضوری یا تلفنی) توسط روانشناسان آموزشدیده اجرا میشود، اما برخی تکنیکها (مانند پذیرش و ذهنآگاهی) میتوانند بهصورت خود-یاری یا در مداخلات فوری استفاده شوند. مراحل زیر برای اجرای ACT در پیشگیری از خودکشی طراحی شدهاند:
1. ارزیابی خطر خودکشی:
- از ابزارهایی مانند مقیاس شدت خودکشی کلمبیا (C-SSRS) برای ارزیابی شدت افکار و رفتارهای خودکشی استفاده کنید.
- مثال: اگر فرد برنامه مشخص خودکشی دارد (امتیاز بالا در C-SSRS)، مداخله فوری (مانند تماس با خط ۱۲۳) لازم است.
2. ایجاد ارتباط درمانی:
- با استفاده از تأیید احساسات (مانند «میفهمم که الان خیلی ناامیدی، این حس واقعاً سنگینه»)، حس اعتماد و درک ایجاد کنید.
- این مرحله برای کاهش حس انزوا و آمادهسازی فرد برای ACT ضروری است.
3. آموزش پذیرش و ذهنآگاهی:
- به فرد تکنیکهای پذیرش (مانند «فضای باز») و ذهنآگاهی (مانند تنفس آرام یا ۵-۴-۳-۲-۱) را آموزش دهید.
- مثال: «بیا این فکر خودکشی رو مثل یه ابر تو آسمون ذهنت تصور کن. میتونی بهش نگاه کنی، ولی لازم نیست باهاش بجنگی.»
4. شناسایی ارزشها:
- با سؤالات هدایتکننده، ارزشهای فرد را شناسایی کنید: «چه چیزی تو زندگی برات مهمه؟» یا «چه چیزی بهت حس خوبی میده؟»
- ارزشها را در دفترچه یا برنامه ایمنی ثبت کنید.
5. تشویق به اقدام متعهدانه:
- اقدامات کوچک و ارزشمحور را برنامهریزی کنید: «اگر خانواده برات مهمه، میتونی یه پیام بهشون بفرستی؟»
- این اقدامات را با تکنیکهای دیگر (مانند شکرگزاری) ترکیب کنید.
6. پیگیری و پایش:
- شدت افکار خودکشی را قبل و بعد از تمرینها از ۱ تا ۱۰ ارزیابی کنید.
- اگر خطر بالا است، به منابع فوری (مانند خط ۱۲۳ یا بیمارستان) ارجاع دهید.